Το φυσικό περιβάλλον, όπου ζει ο άνθρωπος, αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που καθορίζουν την υγεία του. Ο άνθρωπος και το περιβάλλον συναποτελούν ένα ευρύτερο σύστημα όπου η υγεία είναι μια διαδικασία δυναμικής ισορροπίας του ανθρώπου με το περιβάλλον.
Η συνείδηση αυτή ήταν εμπεδωμένη ήδη από την αρχαιότητα. Από τον Ηράκλειτο, που θεωρούσε ότι στο περιβάλλον όλα συνδέονται με όλα, μέχρι τον Ιπποκράτη, που έβλεπε την υγεία ως αρμονία ψυχής και σώματος με το περιβάλλον, μια ολόκληρη «οικολογική» αντίληψη για την υγεία αποτελεί ανεκτίμητη κληρονομιά.
Το φυσικό περιβάλλον είναι εξαιρετικά σύνθετο και αλλάζει συνεχώς. Οι περισσότερες από τις αλλαγές του περιβάλλοντος είναι προϊόν της δράσης του ανθρώπου. Οι διαδικασίες αλλαγής περιλαμβάνουν και αλλαγές στις περιβαλλοντικές απειλές κατά της ανθρώπινης υγείας. Ορισμένες παλιές απειλές εξαφανίζονται, ενώ πολλές νέες γεννιούνται, και μάλιστα με επιταχυνόμενο ρυθμό.
Σύμφωνα με έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), τουλάχιστον το 15% της θνησιμότητας στην Ευρώπη οφείλεται στους περιβαλλοντικούς κινδύνους. Οι περισσότερες απειλές σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, η οποία θα προκαλέσει 250.000 επιπλέον θανάτους ετησίως μεταξύ 2030 και 2050.
Όσο η θερμοκρασία αυξάνει πάνω από 25οC, τόσο αυξάνουν οι θάνατοι από νοσήματα της καρδιάς, και κυρίως από έμφραγμα, ιδιαίτερα στα άτομα άνω των 65 ετών. Αύξηση κατά 1οC πάνω από τους 34οC προκαλεί αύξηση της ημερήσιας θνησιμότητας κατά περίπου 3%. Σε καύσωνες της τάξης των 42οC η αύξηση της ημερήσιας θνησιμότητας από αναπνευστικά νοσήματα είναι περίπου 10% και από καρδιαγγειακά νοσήματα είναι 18%.
Μακροχρόνιες επιδράσεις στην υγεία θα προέλθουν από την αύξηση της στάθμης των θαλασσών. Ο μισός πληθυσμός της Γης ζει σε παράκτιες περιοχές, όπου ήδη 10 εκατομμύρια κινδυνεύουν άμεσα από τις πλημμύρες, ενώ την ίδια στιγμή οι μεγάλοι ποταμοί Ινδός, Νίγηρας και Νείλος απειλούνται με μείωση των υδάτων τους κατά 40%.
Πολλές αναμένεται να είναι επίσης οι αρνητικές επιδράσεις στο αποχετευτικό σύστημα, στη διαχείριση των λυμάτων, στις παράλιες μεταφορές και στα οικοσυστήματα των υγροτόπων. Ακόμα, εκτιμάται ότι θα υπάρξει αύξηση των γενετικών βλαβών, των κακοηθών νεοπλασμάτων και των νευρολογικών, ανοσολογικών και αναπαραγωγικών διαταραχών, εξαιτίας της κάλυψης με νερό χωματερών με τοξικά απόβλητα.
Η αλλαγή του κλίματος θα επηρεάσει επίσης την κατανομή των λοιμωδών νοσημάτων που μεταδίδονται από ενδιάμεσους ξενιστές, καθώς και τον κύκλο ζωής ορισμένων από αυτούς. Για παράδειγμα, το κουνούπι που μεταδίδει την ελονοσία (Anopheles), μπορεί να αναπτυχθεί μόνο σε θερμοκρασίες πάνω από 16οC, ενώ πρόσφατα τα κουνούπια ασιατικός τίγρης (Αlbopictus) και τίγρης (Αegypti) ευθύνονται για τις επιδημίες του δάγκειου πυρετού. Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι ορισμένα λοιμώδη νοσήματα, όπως η χολέρα, εκδηλώνονται σε επιδημίες όταν μεταβάλλεται το υδάτινο περιβάλλον και αυξάνει η θερμοκρασία.
Σε ό,τι αφορά την ψυχική υγεία, παρά τις περιορισμένες σχετικές έρευνες, έχει διαπιστωθεί αύξηση των εισαγωγών μη σχιζοφρενικών ασθενών σε νοσοκομεία του Τόκιο κατά τη διάρκεια μηνών με μεγάλες αλλαγές στη θερμοκρασία.
Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επηρεάσει το σύνολο του παγκόσμιου πληθυσμού, αν και βέβαια όχι όλους στον ίδιο βαθμό. Μεταξύ των διαφορετικών πληθυσμών (και ομάδων πληθυσμών) οι διαμένοντες σε νησιωτικές περιοχές, σε μεγάλα αστικά κέντρα και σε ορεινές περιοχές, αναμένεται να αντιμετωπίσουν τα σημαντικότερα προβλήματα υγείας. Οι παιδικοί πληθυσμοί, και ειδικότερα αυτοί των φτωχότερων περιοχών του πλανήτη, αναμένεται να δεχτούν ισχυρό πλήγμα, με δεδομένη της σημαντική επίδραση των κοινωνικο-οικονομικών προσδιοριστών της υγείας στις νεότερες ηλικίες. Το φαινόμενο αυτό ενδέχεται να δημιουργήσει νέες κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες στην υγεία, αλλά και να εντείνει τις ήδη υπάρχουσες.
Η αντιμετώπιση των απειλών για την υγεία από την κλιματική αλλαγή απαιτεί την άσκηση πολιτικών και δράσεων τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε εθνικό επίπεδο. Για τον σκοπό αυτό, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει διακηρύξει τη στρατηγική της Ενιαίας Υγείας (One Health), σύμφωνα με την οποία η υγεία των ανθρώπων, των ζώων και των οικοσυστημάτων είναι αλληλένδετες. Η Ενιαία Υγεία προωθεί ουσιαστικά μια συνεργατική προσέγγιση σε θέματα που αφορούν την υγεία των ανθρώπων και των ζώων, καθώς και την προστασία του περιβάλλοντος.
Αν και η Ενιαία Υγεία δεν αποτελεί καινούργια ιδέα, έχει γίνει ιδιαίτερα σημαντική τα τελευταία χρόνια, που έχουν σημαδευτεί από την ανάδυση νέων επιδημιών, όπως AIDS, SARS, MERS, κ.ά. και πρόσφατα COVID-19, που προέρχονται από ζώα (ζωονόσοι). Τα κύρια αίτια για αυτό το φαινόμενο εντοπίζονται στην ανθρώπινη δραστηριότητα: ραγδαία αύξηση της ζήτησης για ζωική πρωτεΐνη, διατάραξη της διατροφικής αλυσίδας, καταστροφή της βιοποικιλότητας, αλλοίωση των οικοσυστημάτων, κλιματική αλλαγή, εντατικοποίηση της γεωργίας, αστικοποίηση, διεθνή ταξίδια και εμπόριο στο πλαίσιο της εντεινόμενης παγκοσμιοποίησης.
Σε εθνικό επίπεδο τα συστήματα υγείας θα πρέπει να προχωρήσουν σε αλλαγή παραδείγματος με τη μετατόπιση από το κυρίαρχο βιοϊατρικό/νοσοκομειοκεντρικό μοντέλο, που δίνει έμφαση στη θεραπεία και στην τεχνολογία, στο βιοψυχοκοινωνικό/οικολογικό μοντέλο ενισχύοντας την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) και τον τομέα της Δημόσιας Υγείας. Η σύγχρονη Δημόσια Υγεία περιλαμβάνει την Πρόληψη, την Προαγωγή υγείας και την Προστασία της υγείας.
Ειδικότερα, η Προστασία της υγείας βρίσκεται ουσιαστικά στην πρώτη γραμμή της Δημόσιας Υγείας για την αντιμετώπιση των απειλών από το περιβάλλον, όπως είναι η κλιματική αλλαγή, η ρύπανση της ατμόσφαιρας, η αραίωση του όζοντος, η υποβάθμιση του εδάφους και των υδάτων, αλλά και η διατάραξη της διατροφικής αλυσίδας και η υγιεινή των τροφίμων.
Στη χώρα μας, θα πρέπει να επιταχυνθούν τα βήματα για την οργάνωση της ΠΦΥ. Παράλληλα, οι θετικές πρωτοβουλίες που πραγματοποιούνται στον τομέα της Πρόληψης, θα πρέπει να συνοδευτούν με ανάλογες πρωτοβουλίες στους τομείς της Προαγωγής υγείας και της Προστασίας της υγείας, γεγονός που απαιτεί τη γενικότερη ενίσχυση, κεντρικά και περιφερειακά, της Δημόσιας Υγείας με τη συμβολή και τη συμμετοχή όλων των συναρμόδιων υπουργείων. Στο πλαίσιο της ενίσχυσης της Δημόσιας Υγείας θα πρέπει να δοθεί άμεση προτεραιότητα στη χάραξη εθνικής πολιτικής Ενιαίας Υγείας για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των απειλών για την υγεία από την κλιματική αλλαγή.
Επιμέλεια: Γιάννης Τούντας
Ομότιμος καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ
Διευθυντής του Ινστιτούτου Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής (ΙΚΠΙ)
