Τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα που μπορούν να εμποδίσουν την ανάπτυξη αυτοανοσίας, στο επίκεντρο του εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Ανοσολογίας. Ο καθηγητής Μ. Σπελέτας εξηγεί .
Το Νόμπελ Ιατρικής του 2025 απονεμήθηκε στους ερευνητές Mary E. Brunkow και Fred Ramsdell από τις ΗΠΑ και στον Ιάπωνα Shimon Sakaguchi, για την πολυετή πρωτοποριακή τους έρευνα που οδήγησε στην ανακάλυψη των μηχανισμών της λεγόμενης περιφερικής ανοσολογικής ανοχής. Η συνδυαστική έρευνα των τριών επιστημόνων κατέδειξε πώς η ύπαρξη μιας ομάδας κυττάρων, τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα, μπορούν να εμποδίσουν την ανάπτυξη αυτοανοσίας. Η ανακάλυψη ανοίγει το δρόμο στην παγκόσμια έρευνα για την ανάπτυξη θεραπευτικών εφαρμογών για μια σειρά από αυτοάνοσα νοσήματα.
Η Παγκόσμια Ένωση Ανοσολογικών Εταιρειών αποφάσισε φέτος ο εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Ανοσολογίας (29 Απριλίου) να αφορά το συγκεκριμένο θέμα. Η Ελληνική Εταιρεία Ανοσολογίας, που είναι μέλος της Παγκόσμιας Ένωσης, τιμά την ημέρα με την εκδήλωση που διοργανώνει την Κυριακή, 10 Μάϊου, στην Κατερίνη.
Ο πρόεδρος της Εταιρείας, καθηγητής Ιατρικής Ανοσολογίας στο Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Ματθαίος Σπελέτας (φωτογραφία), μιλάει για την αξία της ανακάλυψης, για τις πάνω από 200 κλινικές δοκιμές που «τρέχουν» με σκοπό να τη μετασχηματίσουν σε θεραπευτική πρακτική, καθώς και για τη θεμελιώδη σημασία της ανοσολογίας στην ιατρική επιστήμη.
Τ ρυθμιστικά κύτταρα και περιφερική ανοσολογική ανοχή
Όπως εξηγεί ο κ.Σπελέτας, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980 οι επιστημονική κοινότητα πίστευε ότι αυτοδραστικοί κλώνοι κυττάρων, δηλαδή κύτταρα τα οποία μπορούν να στραφούν έναντι του ίδιου του οργανισμού, ουσιαστικά καταστέλλονται στον θύμο αδένα, πριν βγουν στην κυκλοφορία. Ωστόσο, είχαμε πολλούς ασθενείς με αυτοάνοσα νοσήματα. «Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 ο Sakaguchi (σ.σ. ο Νομπελίστας του 2025) διαπίστωσε σε πειραματόζωα ότι αν αφαιρούσε έναν αριθμό Τ-κυττάρων τα ποντίκια ανέπτυσσαν αυτοανοσία. Αυτό σήμαινε πρακτικά ότι δεν ήταν μόνο θέμα του θύμου, αλλά υπήρχε κάποιος πληθυσμός που έπαιζε σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση αυτοανοσίας», σημειώνει και προσθέτει: «Δέκα χρόνια μετά, ο ίδιος ανακάλυψε ότι τα κύτταρα αυτά είναι ένας πληθυσμός βοηθητικών Τ λεμφοκυττάρων, περίπου το 10% των βοηθητικών λεμφοκυττάρων στο αίμα, τα οποία εκφράζουν κάποια συγκεκριμένα μόρια στην επιφάνεια. Τα ονόμασε Τ ρυθμιστικά κύτταρα, με την έννοια ότι καταστέλλουν αυτοδραστικούς κλώνους που μπορεί να προκαλέσουν αυτοανοσία, και είδε ότι όταν δεν υπάρχουν αυτοί οι κλώνοι, τότε τα άτομα αναπτύσσουν αυτοάνοσα νοσήματα».
Λίγα χρόνια μετά, οι δύο Αμερικάνοι ερευνητές που τιμήθηκαν με το Νόμπελ 2025 (Brunkow και Ramsdell) βρήκαν ότι ένα γονίδιο, όταν είναι μεταλλαγμένο, αιτιολογεί επίσης αυτοάνοσα νοσήματα. «Ο Sakaguchi συνέδεσε αυτές τις δύο ανακαλύψεις με το γεγονός ότι τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα που περιέγραψε αυτός χαρακτηρίζονται από την έκφραση αυτού του μορίου. Έτσι, περιγράφηκε για πρώτη φορά η λεγόμενη περιφερική ανοχή, δηλαδή ότι υπάρχουν πληθυσμοί κυττάρων στην περιφέρεια, οι οποίοι μπορούν και καταστέλλουν τέτοιους κλώνους, εμποδίζοντας την ανάπτυξη αυτοάνοσων νοσημάτων. Και όταν δεν υπάρχουν αυτοί οι πληθυσμοί, τότε έχουμε εκδήλωση αυτοανοσίας».
Διακόσιες μελέτες για θεραπευτική εφαρμογή
Σύμφωνα με τον Έλληνα καθηγητή, η ανακάλυψη έχει μεγάλη αξία για θεραπευτικούς σκοπούς, υπό την έννοια ότι αν κανείς μπορεί να επάγει Τ ρυθμιστικά κύτταρα, θα μπορέσει να αντιμετωπίσει αυτοάνοσα νοσήματα. «Η ανακάλυψη αυτή μας βοήθησε να καταλάβουμε πώς λειτουργεί το ανοσιακό σύστημα, πώς παρέχει ουσιαστικά ένα είδος ομοιοστασίας στον οργανισμό, μια ισορροπία, ώστε να μην έχουμε αυτοάνοσες εκδηλώσεις», σημειώνει, προσθέτοντας: «Ωστόσο, είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει ρύθμιση αυτών των κυττάρων, καθώς έχει διαπιστωθεί πως η μεγάλη αύξησή τους καταστέλλει το ανοσιακό και έχει συσχετιστεί με καρκινογένεση».
Υπό αυτό το πρίσμα, βρίσκονται σε εξέλιξη σήμερα περισσότερες από 200 κλινικές μελέτες, με στόχο τη θεραπευτική εφαρμογή της γνώσης που παρείχαν οι τρεις Νομπελίστες. «Μελλοντικά, είναι πιθανό να χρησιμοποιούμε αυτούς τους πληθυσμούς κυττάρων για να θεραπεύουμε διάφορα αυτοάνοσα νοσήματα», παρατηρεί.
Η ανοσολογία σήμερα
Τα 2/3 των Νόμπελ Ιατρικής από τη σύστασή τους αφορούν την ανοσολογία. «Δεν υπάρχει ιατρική ειδικότητα που να μην έχει μέσα ανοσολογία. Πάρα πολλές θεραπείες σήμερα στηρίζονται ακριβώς στη γνώση των ανοσιακών μηχανισμών, των διαταραχών αυτών των μηχανισμών και της προσπάθειας που κάνουμε για να τις διορθώσουμε», επισημαίνει ο κ.Σπελέτας, προσθέτοντας: «Στον καρκίνο για παράδειγμα, στα αυτοάνοσα νοσήματα, πολλές θεραπείες είναι σήμερα ανοσοθεραπείες, οι οποίες έχουν αλλάξει την πρόγνωση πάρα πολλών νοσημάτων».
Επίσης, τα εμβόλια, που έχουν αλλάξει την ιστορία της ιατρικής, εξαφανίζοντας μια σειρά από νοσήματα, βασίζονται στην ανοσολογία και στην ικανότητα μνήμης του ανοσιακού μας συστήματος.
Ομοιόσταση παντού
Η εκδήλωση της Κυριακής, 10 Μαϊου, στο Πνευματικό Κέντρο «Εκάβη» στην Κατερίνη, έχει ως θέμα «Ανοσορρύθμιση και ομοιόσταση: από το κύτταρο στην κοινωνία» και διοργανώνεται από την Ελληνική Εταιρεία Ανοσολογίας, υπό την Αιγίδα του Τμήματος Ιατρικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και του Δήμου Κατερίνης, σε συνεργασία με τoν Ιατρικό Σύλλογο Πιερίας και τη Σχολή Γονέων Κατερίνης.
«Θέλουμε να ευαισθητοποιήσουμε τον κόσμο στο ότι οι ρυθμιστικοί μηχανισμοί είναι απαραίτητοι γενικότερα στη ζωή μας. Η υπέρμετρη ενεργοποίηση είναι επιβλαβής κι αυτό το βλέπουμε στο κυτταρικό επίπεδο, το βλέπουμε και στις κοινωνίες, στις σχέσεις μας, ακόμα και στο περιβάλλον. Χρειάζεται μια ισορροπία, μια ομοιοστασία, μια ρύθμιση», αναφέρει ο κ.Σπελέτας και καταλήγει: «Αυτό που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε τέτοιου είδους ανακαλύψεις είναι πως το ανοσιακό σύστημα δεν έχει ως μοναδική λειτουργία την άμυνά μας έναντι παθογόνων. Στην πραγματικότητα, η βασική λειτουργία του είναι η ομοιοστασία του οργανισμού».
